Luizen

In een moestuin spelen plantluizen (bladluizen) vooral een rol als kleine, maar soms hardnekkige plaaginsecten. Ze zitten vaak aan de onderkant van jonge bladeren, op zachte scheuten of bij bloemknoppen. Daar zuigen ze plantensap uit, waardoor planten verzwakken, bladeren kunnen krullen en groei soms achterblijft.

Luizen kunnen de volgende ziektes overbrengen

Wat in de moestuin extra vervelend is, is niet alleen de directe schade door het zuigen, maar vooral dat bladluizen ook plantenziekten kunnen verspreiden. Ze doen dat niet omdat ze zelf ziek zijn, maar omdat ze tijdens het prikken in een plant virussen kunnen oppikken en die vervolgens doorgeven aan de volgende plant waar ze op gaan zitten.

In moestuinen gaat het dan vooral om plantvirussen die groenten aantasten. Zo kan het Aardappelvirus Y (PVY) bijvoorbeeld voorkomen in aardappels en tomaten in de moestuin. Geïnfecteerde planten kunnen minder goed groeien, en bladeren kunnen vlekken of vervormingen krijgen. Ook het Komkommermozaïekvirus komt vaak voor in moestuinen met komkommer, courgette of pompoen. Dat zie je meestal terug als een soort mozaïekpatroon van lichte en donkere plekken op het blad, en de plant blijft vaak kleiner of levert minder vruchten op.

Bij kolen en andere koolgewassen kan het Raapmozaïekvirus een rol spelen, wat zorgt voor minder vitale planten en beschadigde bladeren. In bieten kan het Bietengelenvirus voorkomen, wat vergeling van het blad veroorzaakt en de groei afremt. En in peulgewassen of granen in de moestuinomgeving kan ook het Gerstdwergvergelingsvirus optreden, wat zorgt voor zwakke, kleine planten met een slechte opbrengst.

Belangrijk om te weten is dat je deze virussen niet “ziet” op de bladluis zelf. De luizen lijken misschien onschuldig, maar ze kunnen in korte tijd een virus van de ene naar de andere plant brengen, vooral omdat ze zich snel verplaatsen en zich makkelijk vermeerderen.

In de moestuin is de aanpak daarom meestal gericht op voorkomen: planten gezond houden, regelmatig controleren op jonge kolonies en natuurlijke vijanden zoals lieveheersbeestjes hun werk laten doen. Zodra de luizenpopulatie groot wordt, neemt ook de kans op virusverspreiding snel toe.

Luizen veroorzaken verschillende ziekte-achtige verschijnselen op planten

Luizen veroorzaken verschillende ziekte-achtige verschijnselen op planten, ook al zijn ze zelf geen virusdragers of schimmels. Doordat ze plantensap uit jonge bladeren en scheuten zuigen, kunnen bladeren gaan krullen, omrollen of vervormen en soms zelfs klein en misvormd blijven. Zie het onderstaande voorbeeld:

Tijdens het zuigen van plantensap scheiden ze honingdauw uit: een plakkerige, suikerachtige substantie die bladeren glanzend en kleverig maakt. Deze honingdauw vormt een ideale voedingsbodem voor roetdauwschimmel, een zwarte schimmel die zich op het bladoppervlak ontwikkelt. Roetdauw tast de plant zelf niet direct aan, maar vermindert wel de hoeveelheid licht die het blad kan opvangen, waardoor de fotosynthese afneemt en de plant op langere termijn verzwakt kan raken en groeiproblemen kan krijgen. Daarnaast trekken zowel honingdauw als bladluizen vaak andere insecten aan, zoals mieren, die de bladluizen soms zelfs “beschermen” in ruil voor de zoete uitscheiding, maar ook bijen en wespen kunnen erop afkomen om de suikerachtige stof te gebruiken als voedselbron.

Daarnaast kunnen aangetaste planten last krijgen van vertraagde groei, gele verkleuring en zwakke scheuten. In sommige gevallen ontstaan er ook galachtige verdikkingen of blaarachtige misvormingen op bladeren en stengels, omdat de plant abnormaal reageert op het speeksel van de bladluis. Al deze symptomen lijken op een ziekte, maar komen dus puur door de fysieke beschadiging en stress die de bladluis veroorzaakt.

Luizen plagen worden verspreid door

Luizenplagen worden verspreid door verschillende mechanismen:

• Als een luizenkolonie te druk wordt of de plant minder geschikt wordt (bijvoorbeeld door voedingstekort of uitdroging), ontstaan er gevleugelde bladluizen. Deze kunnen wegvliegen en zich met de wind laten meevoeren naar andere planten in de moestuin. Zo kunnen ze in korte tijd nieuwe plekken koloniseren, soms zelfs op een andere groente of plantensoort.

• Mieren spelen ook een belangrijke rol in de verspreiding. Ze “verzorgen” bladluizen omdat ze de zoete honingdauw die luizen uitscheiden als voedsel gebruiken. In ruil daarvoor beschermen mieren de luizen tegen natuurlijke vijanden zoals lieveheersbeestjes en gaasvliegen. Daarnaast kunnen mieren bladluizen actief verplaatsen naar nieuwe, vaak betere planten dichter bij het mierennest. In sommige gevallen nemen ze bladluizen zelfs mee onder de grond naar wortels, waar bepaalde soorten luizen aan de wortels kunnen zuigen, bijvoorbeeld wanneer het mierennest zich onder of naast een wortelkluit bevindt.

• Daarnaast kunnen bladluizen zich ook verspreiden door direct contact tussen planten. Wanneer bladeren van aangetaste en gezonde planten elkaar raken, kunnen jonge bladluizen overstappen. Dit gebeurt vooral bij dicht op elkaar staande planten of in een volle moestuinbak.

• Ook menselijke activiteit speelt een rol. Bij het wieden, verplanten of snoeien kunnen bladluizen ongemerkt worden meegenomen op handen, kleding of tuingereedschap. Zo kunnen ze zich snel over verschillende delen van de moestuin verspreiden zonder dat je het direct doorhebt.

• Tot slot kan ook de snelle voortplanting zelf bijdragen aan uitbreiding. Bladluizen planten zich vaak levendbarend en zonder paring voort, waardoor een kleine beginnende kolonie binnen enkele dagen kan uitgroeien tot een grote plaag.

Enkele veel voorkomende soorten luizen in de moestuin.

- Bloedblaarluizen, welke bloedblaar veroorzaken.

- Wolluizen.

- Dop/schildluizen.

- Zwarte bonenluis.

Database met 300 verschillende soorten luizen:
- https://influentialpoints.com/Gallery/Aphid_genera.htm

Manieren om te behandelen

• Zelf maken: biologisch afwasmiddel met spiritus in water
  Een veelgebruikte methode in de moestuin is een zelfgemaakt spuitmiddel op basis van water, een beetje biologisch afwasmiddel en spiritus. Het afwasmiddel zorgt ervoor dat de bladluizen sneller uitdrogen doordat hun beschermende laag wordt aangetast, terwijl de spiritus helpt om ze te verzwakken en los te krijgen van het blad.

Je maakt het meestal door ongeveer 1 liter water te mengen met een kleine hoeveelheid (bijvoorbeeld een paar milliliter) biologisch afwasmiddel en een scheutje spiritus. Dit mengsel wordt vervolgens in een plantenspuit gedaan en rechtstreeks op de bladluizen gespoten, vooral aan de onderkant van de bladeren waar ze vaak zitten.

Het is belangrijk om dit zorgvuldig te doen: niet te sterk mengen (anders kan het de plant beschadigen) en bij voorkeur eerst op een klein stukje plant testen. Spuit ook niet in de volle zon, omdat bladeren dan gevoeliger zijn voor verbranding.

Deze methode werkt vooral goed bij kleine tot middelgrote aantastingen, omdat je de luizen direct moet raken om effect te hebben. Bij grotere plagen kan het nodig zijn om het meerdere keren te herhalen of te combineren met andere natuurlijke bestrijdingsmethoden.

Koop een kant en klaar product

- b.v. spruzit, de werkzame stof in dit product is pyrethrum. Meer producten die pyrethrum bevatten.

- Koop lieveheersbeestjes of larva of gaasvlieg larva.

Natuurlijke vijanden

Natuurlijke vijanden van bladluizen, dopluizen, schildluizen en andere plantenaantastingen zijn diverse natuurlijke roofdieren en parasieten die helpen de populaties in balans te houden. Enkele belangrijke natuurlijke vijanden zijn:

• Lieveheersbeestjes (Coccinellidae): Vooral de volwassen lieveheersbeestjes eten grote hoeveelheden bladluizen en dopluizen.

• Lieveheersbeestje-larven: Vooral de volwassen larven eten grote hoeveelheden bladluizen en dopluizen en zijn zeer effectief in het bestrijden van bladluizen.

• Roofmijten (Phytoseiidae): Kleine roofmijten eten schildluizen en andere mijtachtige plagen.

• Heidelibellen en libellen: De larven van libellen jagen op bladluizen en kleine insecten.

• Gaasvliegen (Syrphidae): De larven van zweefvliegen voeden zich met bladluizen.

• Microparasieten en parasitaire wespen (bijvoorbeeld Aphidius spp.): Deze wespen parasiteren op de bladluizen, waardoor ze uitgroeien tot mieren en andere roofdieren.

• Spinnen: Ook deze vormen een waardevolle aanvulling op natuurlijke bestrijding in de moestuin.

Gerelateerde forumtopics:

Preventief voorkomen van luizen

De luizen willen maar niet weg

Sla meegekregen, toch eetbaar?

Nu al de zwarte bonen luis