Schildwantsen

Schildwantsen (familie Pentatomidae) zijn opvallende insecten die je steeds vaker tegenkomt in de moestuin. Ze hebben een herkenbaar schildvormig lichaam en komen voor in verschillende kleuren, van groen tot bruin en soms zelfs met patronen. Hoewel ze op het eerste gezicht onschuldig lijken, worden schildwantsen over het algemeen als plaaginsecten gezien.

In de moestuin kunnen ze schade veroorzaken doordat ze met hun steeksnuit plantensappen uit bladeren, stengels of vruchten zuigen. Dit kan leiden tot vlekken, misvormingen en verminderde groei van gewassen. Toch zijn er ook soorten die in de natuur een nuttige rol spelen, bijvoorbeeld door zich te voeden met andere kleine insecten.

Een belangrijk kenmerk van veel schildwantsen is dat ze bij gevaar een zoetig, stinkend vocht afscheiden als verdedigingsmechanisme. Kijk hiermee uit tijdens het bestrijden of verwijderen, want als dit op je kleding terechtkomt, is de geur bijzonder hardnekkig en onaangenaam.

In een gezonde moestuin spelen schildwantsen dus een dubbele rol: ze dragen bij aan biodiversiteit, maar kunnen ook hinderlijk worden wanneer hun aantallen te groot worden. Daarom is het belangrijk om ze goed te herkennen en te bepalen wanneer ingrijpen nodig is en wanneer ze beter met rust gelaten kunnen worden.

Methodes tegen wantsen

Hoe wantsen weg te nemen

Het wegnemen van wantsen begint vooral met preventie en het tijdig verwijderen van de insecten voordat ze zich sterk kunnen vermeerderen. Een belangrijke stap is het regelmatig controleren van de planten in de moestuin. Vooral de onderkant van bladeren, stengels en vruchten verdienen aandacht, omdat wantsen zich daar graag verschuilen. Ook het verwijderen van eitjes speelt een grote rol. Deze worden vaak in groepjes aan de onderzijde van bladeren gelegd. Door deze bladeren weg te knippen of de eitjes voorzichtig te verwijderen, kan een toekomstige plaag worden voorkomen.

Wanneer er al volwassen wantsen aanwezig zijn, kunnen ze handmatig van de planten worden gehaald. Dit is het meest effectief in de vroege ochtend, omdat ze dan minder actief zijn. Daarnaast kan een harde waterstraal gebruikt worden om de insecten van de planten te spoelen zonder de plant zelf te beschadigen. Tot slot helpt het om de tuin gezond en in balans te houden, want sterke en goed verzorgde planten zijn minder aantrekkelijk voor aantasting.

Hoe wantsen te bestrijden

Wanneer er sprake is van een grotere plaag, zijn er meer ingrijpende maatregelen nodig om verdere schade te beperken. Een belangrijke methode is het stimuleren van natuurlijke vijanden zoals vogels, spinnen en andere roofinsecten. Een tuin met veel biodiversiteit zorgt ervoor dat wantsen op een natuurlijke manier onder controle worden gehouden.

Daarnaast kan het gebruik van insectengaas zeer effectief zijn. Door kwetsbare gewassen af te schermen met fijn gaas, worden wantsen fysiek tegengehouden en krijgen ze geen kans om de planten aan te tasten. In sommige gevallen kunnen ook biologische bestrijdingsmiddelen worden ingezet, zoals insectenzeep of neemolie, vooral wanneer de wantsen nog jong zijn en kwetsbaarder.

Verder kan het helpen om vangmethodes toe te passen, bijvoorbeeld door de planten voorzichtig te schudden zodat de wantsen in een bak met water en een beetje zeep vallen. Bij ernstige aantasting kan het tenslotte nodig zijn om zwaar beschadigde plantdelen weg te snoeien of volledig te verwijderen om verdere verspreiding van de plaag te voorkomen.

Plaagbestrijding met omnivore roofwantsen

Omnivore roofwantsen kunnen een belangrijke rol spelen in de natuurlijke plaagbestrijding in de moestuin. In tegenstelling tot plantenetende wantsen voeden deze soorten zich niet alleen met plantensappen, maar ook met kleine dieren zoals bladluizen, mijten, rupsen en andere zachte insecten. Daardoor kunnen ze helpen om plaaginsecten op een natuurlijke manier onder controle te houden.

Het voordeel van deze roofwantsen is dat ze bijdragen aan het biologisch evenwicht in de tuin. Wanneer er voldoende voedselbronnen aanwezig zijn, blijven ze actief in de omgeving en verminderen ze de noodzaak voor chemische bestrijdingsmiddelen. Ze ondersteunen zo een duurzamere en meer ecologische manier van tuinieren.

Toch is het belangrijk om te weten dat niet alle wantsen nuttig zijn en dat de balans in de tuin cruciaal blijft. Als er te weinig prooidieren aanwezig zijn, kunnen sommige omnivore soorten alsnog overschakelen op plantensap, waardoor ze in bepaalde situaties ook lichte schade kunnen veroorzaken. Daarom is een gevarieerde en gezonde moestuin de beste manier om deze roofwantsen effectief in te zetten als natuurlijke plaagbestrijders.

Zie meer over Plaagbestrijding met omnivore roofwantsen. (Bron: edepot.wur.nl) ( Topic @redzebra)

Natuurlijke vijanden van wantsen

Wantsen hebben in de natuur verschillende natuurlijke vijanden die helpen om hun populatie onder controle te houden. Vogels spelen hierbij een belangrijke rol, omdat zij zowel nimfen als volwassen wantsen kunnen oppikken van planten. Vooral insectenetende vogels zoeken actief naar deze prooien in tuinen en moestuinen.

Ook spinnen dragen bij aan de bestrijding van wantsen. Zij vangen de insecten in hun web of jagen actief op kleinere exemplaren, zoals nimfen. Hierdoor wordt het aantal jonge wantsen vaak al vroeg in de ontwikkeling beperkt.

Daarnaast zijn er sluipwespen die een belangrijke rol spelen in de natuurlijke afremming van de populatie. Deze leggen hun eitjes in of op de eitjes van wantsen, waardoor de ontwikkeling van de wants wordt verstoord en de populatie niet verder kan groeien.

Tot slot zijn er verschillende roofinsecten, zoals bepaalde soorten kevers en roofwantsen, die zich voeden met andere insecten, waaronder ook wantsen. Deze roofinsecten helpen mee om het evenwicht in de moestuin te bewaren en kunnen zo bijdragen aan een natuurlijke plaagonderdrukking.

Schadebeeld aan vruchten

Schade aan vruchten door wantsen is vaak duidelijk zichtbaar en kan de oogst sterk beïnvloeden. Wantsen zuigen met hun steeksnuit plantensappen uit jonge en rijpende vruchten, waardoor er kleine puntvormige beschadigingen ontstaan. Rond deze prikplekken kan het vruchtweefsel verkleuren, verharden of misvormd raken. Soms ontstaan er ook ingezonken plekken of kurkachtige littekens, wat de vrucht minder aantrekkelijk en minder eetbaar maakt. In ernstige gevallen kan de groei van de vrucht worden geremd, waardoor deze kleiner blijft of voortijdig afsterft.

Schadebeeld aan paprika of peper vruchten

De wants voedt zich met de peper (zie foto 2) door met zijn steeksnuit plantensap op te zuigen. Tijdens dit proces wordt er eerst speeksel met verteringsenzymen in het vruchtweefsel geïnjecteerd. De wants boort dus geen zichtbare gaatjes in de vrucht, maar beschadigt het weefsel intern. Het gevolg hiervan is dat er een vaag, wolkachtig schadebeeld ontstaat (zie foto 3). Enkele weken na het aanprikken kan de aantasting zich verder ontwikkelen, waardoor de schade duidelijker zichtbaar en ernstiger wordt (zie foto 4 en 5).

Begin schadebeeld aan paprika en pepers

Vergevorderd schadebeeld bij paprika en pepers

Bij een vergevorderde aantasting door wantsen worden de beschadigde plekken op paprika’s en pepers steeds duidelijker en ernstiger. De eerder ontstane vlekken en ingezonken zones beginnen verder te verkleuren en worden vaak donkerbruin tot bijna zwart. Het aangetaste weefsel sterft langzaam af en verliest zijn stevigheid, waardoor de vruchten zacht en ongelijk van structuur worden.

In dit stadium kunnen de beschadigde plekken ook gaan rotten, vooral wanneer er vocht en micro-organismen bijkomen. Het vruchtweefsel breekt verder af en verspreidt zich soms vanuit de aanprikplek over een groter deel van de vrucht. Hierdoor ontstaan rotte, zachte zones die de paprika of peper volledig kunnen aantasten.

Uiteindelijk kan de vrucht grotendeels onbruikbaar worden, omdat zowel de smaak, structuur als houdbaarheid sterk achteruitgaan.

Schadebeeld aan blad paprika en pepers

Bij bladeren veroorzaken wantsen vooral zuigschade die zich uit in kleine, lichte stipjes op het bladoppervlak. Deze prikplekken kunnen later groter worden en samen vloeien tot verkleurde of verdroogde zones. Hierdoor verliest het blad zijn gezonde groene kleur en kan het minder goed functioneren bij de fotosynthese. Bij een zware aantasting kunnen bladeren gaan krullen, verdrogen of zelfs vroegtijdig afvallen. Dit verzwakt de plant en kan de algehele groei en opbrengst negatief beïnvloeden.

Foto 2021

Schadebeeld aan tomaten

Schade aan tomaten door wantsen ontstaat wanneer ze met hun steeksnuit in de vrucht prikken om plantensappen op te zuigen. Tijdens het voeden wordt speeksel met verteringsenzymen in het vruchtweefsel geïnjecteerd, waardoor het interne weefsel wordt aangetast zonder dat er altijd duidelijke gaatjes zichtbaar zijn.

In een vroeg stadium ontstaan er vaak kleine, onregelmatige verkleuringen of lichte vlekken op de tomaat. Deze plekken kunnen zich ontwikkelen tot zachte, ingezonken zones die het vruchtvlees aantasten. Hierdoor verliest de tomaat zijn egale structuur en kan hij minder stevig aanvoelen.

Bij een vergevorderde aantasting breiden de beschadigde gebieden zich verder uit en kan het vruchtweefsel bruin of zwart verkleuren. Soms ontstaat er secundaire aantasting door schimmels of bacteriën, waardoor de tomaat gaat rotten. Dit zorgt niet alleen voor kwaliteitsverlies, maar maakt de vrucht vaak ongeschikt voor consumptie of bewaring.

Schadebeeld aan appels

Schade aan appels door wantsen ontstaat doordat ze met hun steeksnuit in de jonge of groeiende vruchten prikken om plantensappen op te zuigen. Tijdens deze voeding wordt speeksel met verteringsenzymen in het vruchtweefsel gebracht, waardoor het weefsel rondom de prikplek wordt aangetast. Omdat er geen zichtbare gaatjes ontstaan, is de schade vaak pas later duidelijk zichtbaar.

Op de appel verschijnen kleine, onregelmatige verkleuringen of verkurkte plekjes die kunnen uitgroeien tot grotere, ingezonken littekens. Deze plekken kunnen het vruchtvlees harder maken en zorgen voor een oneffen schil. Bij ernstige aantasting kan de groei van de appel worden verstoord, waardoor de vrucht misvormd raakt of ongelijk ontwikkelt.

In een later stadium kunnen de beschadigde zones verder verkleuren en gevoelig worden voor secundaire aantasting door schimmels of rot. Dit vermindert niet alleen de kwaliteit van de appel, maar kan er ook voor zorgen dat de vrucht minder goed bewaarbaar is.

Ontwikkeling van schildwantsen (eieren en nimfenstadia)

Schildwantsen leggen hun eieren meestal in groepjes op bladeren van planten (zie foto 1). Deze eitjes worden vaak aan de onderzijde van het blad afgezet, zodat ze beter beschermd zijn tegen weersinvloeden en natuurlijke vijanden. Na het uitkomen komen er nimfen tevoorschijn. Deze nimfen lijken al op volwassen wantsen, maar zijn kleiner en nog niet volledig ontwikkeld.

Foto @Arja 2021  (Foto 1) Schildwants bezig met eieren te leggen.

Schildwants nimfen

De nimfen zijn in de meeste gevallen herbivoor en voeden zich met plantensappen. Bij sommige soorten kan het dieet in latere stadia veranderen en worden ze deels carnivoor of omnivoor, afhankelijk van het beschikbare voedsel. Tijdens hun ontwikkeling doorlopen ze vijf verschillende nimfenstadia voordat ze volwassen worden. In elk stadium groeien ze verder, vervellen ze en worden ze steeds meer gelijkend op de volwassen schildwants. (Van één soort kunnen alle vijf de stadia in foto’s worden weergegeven.)

Volwassen Schildwantsen

Volwassen schildwantsen zijn goed te herkennen aan hun schildvormige lichaam en stevige pantserachtige rug. Ze variëren in kleur van groen tot bruin of grijs, vaak met subtiele patronen die helpen bij camouflage in planten en gewassen. In hun volwassen stadium zijn ze volledig ontwikkeld en in staat om zich voort te planten.

Deze wantsen bewegen zich voornamelijk langzaam over bladeren, stengels en vruchten, waar ze zich voeden met plantensappen. Met hun steeksnuit prikken ze in het plantweefsel om sap op te zuigen, wat bij voedselgewassen zoals paprika’s en pepers schade kan veroorzaken. Volwassen exemplaren kunnen relatief lang leven en meerdere keren per seizoen eitjes afzetten, waardoor populaties snel kunnen toenemen bij gunstige omstandigheden.

Hoewel ze zich vaak onopvallend gedragen, kunnen volwassen schildwantsen bij verstoring een sterk geurend verdedigingsvocht afscheiden. Dit dient als afschrikmiddel tegen vijanden, maar kan ook hinderlijk zijn bij het handmatig verwijderen in de moestuin.

Gedetermineerde soorten gevonden in de Nederlandse moestuin

Kopfoto door Else Siegel