Andijvie

Andijvie (Cichorium endivia) vormt een losse krop en het blad kan zowel rauw als gestoofd gegeten worden. Andijvie is door zijn gevoeligheid voor doorschieten een echte herfstgroente. Tegenwoordig is er een keur aan nieuwe rassen en kan er ook in het voorjaar gezaaid worden.

Soorten andijvie

Er bestaat een groot aanbod aan andijvierassen en elk jaar worden er nieuwe rassen ontwikkeld met verbeterde eigenschappen, zoals betere kropvorming, minder gevoeligheid voor doorschieten en een hogere opbrengst.

In Nederland zijn er verschillende rassen andijvie beschikbaar, die vooral verschillen in groeisnelheid, kropvorming, hittegevoeligheid en geschiktheid voor het seizoen. Hieronder een overzicht van veel geteelde rassen.

Andijvie wordt grofweg onderverdeeld in twee hoofdtypen: breedbladige andijvie en krulandijvie. Beide behoren tot dezelfde soort (Cichorium endivia), maar verschillen duidelijk in uiterlijk, smaak en toepassing in de keuken.

Breedbladige andijvie (escarole)

Breedbladige andijvie, ook wel escarole genoemd, vormt een losse tot vrij gesloten krop met brede, licht gegolfde bladeren. De buitenste bladeren zijn groen van kleur, terwijl het hart vaak lichter geelgroen blijft.

Dit type wordt het meest geteeld in Nederlandse moestuinen en is de andijvie die doorgaans gebruikt wordt voor stamppot. De bladeren zijn mals, bevatten weinig vezels en hebben een milde, licht bittere smaak.

Kenmerken:

• Brede, relatief gladde bladeren.

• Vormt een duidelijke krop.

• Milder van smaak.

• Geschikt voor zowel rauwe bereidingen als stamppot en roerbakgerechten.

• Vaak beter bestand tegen wisselende weersomstandigheden.

Krulandijvie (frisée)

Krulandijvie, ook bekend onder de Franse naam frisée, heeft sterk ingesneden en gekrulde bladeren. De plant vormt een lossere krop dan breedbladige andijvie en heeft een opvallend sierlijk uiterlijk.

De smaak is doorgaans wat krachtiger en bitterder. Daarom wordt krulandijvie vooral gebruikt in salades, vaak in combinatie met zachtere slasoorten. Door het bleken van het hart ontstaan lichtere, zachtere bladeren met een mildere smaak.

Kenmerken:

• Fijn ingesneden, sterk gekruld blad.

• Lossere groeiwijze.

• Uitgesproken, licht pittige en bittere smaak.

• Zeer geschikt voor salades.

• Decoratief uiterlijk.

Welke andijvie kies je?

Voor de meeste moestuiniers is breedbladige andijvie de eenvoudigste keuze. Wie graag bijzondere salades maakt of een decoratieve bladgroente zoekt, zal veel plezier hebben van krulandijvie. Beide typen kunnen op dezelfde manier worden gezaaid en geteeld.

Andijvie zaaien en planten

Met geschikte rassen kan andijvie gedurende een groot deel van het jaar worden gezaaid, al blijft de herfstteelt de meest betrouwbare teelt. Zaai andijvie bij een temperatuur van 15-20 graden en kweek de plantjes ook op bij deze temperatuur. Hiermee wordt doorschieten (vormen van een bloemstengel) voorkomen. Dat betekent dat je omstreeks maart - mei binnenshuis of in de kas zaait en omstreeks juni - september buiten.

Vul potjes, een zaaibakje of een zaaitray met zaaigrond en druk de grond licht aan. Leg de zaadjes met ruime tussenafstand op de grond en bedek de zaden met een dun laagje zaaigrond. Bevochtig indien nodig de zaaigrond met een vernevelaar, de grond mag niet uitdrogen. Na ongeveer een week komen de zaadjes uit. Zet de zaailingen nu op een lichte plaats.

Als de zaailingen de eerste echte blaadjes ontwikkeld hebben verspeen je ze ieder individueel naar kleine potjes of een zaaitray met verse potgrond. Direct in de volle grond zaaien kan ook, dun dan tijdig uit.

Andijvie kan uitgeplant worden vanaf april - september. Andijvie telen we bij voorkeur op een zonnig plekje. De groente vraagt een goed vochtvasthoudende grond met een goede structuur maar doet het verder op alle gronden goed. Vier of vijf weken na het zaaien kunnen de plantjes verplant worden naar de volle grond. De plantafstand bedraagt 35-40 cm in alle richtingen. Plant niet te diep.

Andijvie zaaien in etappes (doorzaaien)

Andijvie wordt het beste niet in één keer gezaaid, maar in meerdere opeenvolgende zaaibeurten. Door om de 2 à 3 weken een kleine hoeveelheid te zaaien, spreid je de groei en oogst over een langere periode.

Deze methode zorgt ervoor dat niet alle kroppen tegelijk oogstrijp zijn. Hierdoor kun je weken tot zelfs maanden achter elkaar verse andijvie uit de tuin halen, in plaats van een grote piekoogst in één keer. Het maakt de oogst bovendien beter beheersbaar en vermindert verspilling.

Door deze gespreide teelt aan te houden, kun je inspelen op verschillende seizoenen en groeicondities. Andijvie reageert namelijk sterk op temperatuur en daglengte, waardoor één enkele zaaiing vaak niet optimaal is voor een heel seizoen.

Voorbeeld van een zaaispreiding

• Voorjaar (maart – mei)
  Zaaien onder glas of op een beschutte plek. Geschikt voor vroege teelten, waarbij jonge planten beschermd worden tegen kou en wisselende temperaturen.

• Zomer (mei – juli)
  Zaaien in de volle grond. Dit is de meest gebruikelijke periode voor snelle groei en een goede kropvorming, mits voldoende water beschikbaar is.

• Najaar (juli – augustus)
  Zaaien voor de herfstteelt. Deze planten profiteren van dalende temperaturen en leveren vaak stevige, goed gevormde kroppen op.

Door deze spreiding toe te passen, ontstaat een continue aanvoer van oogstklare andijvie gedurende het hele seizoen.

Foto @Beukwood Voorbeeld van doorzaaien van sla en andijvie om elke paar weken te kunnen oogsten.

Verzorging

Andijvie vraagt tijdens de groei vooral om een gelijkmatige verzorging. De plant groeit het best in een vochtige, maar niet te natte bodem en heeft baat bij een stabiele groei zonder grote schommelingen.

Geef andijvie regelmatig water, vooral tijdens warme en droge periodes. Het is beter om enkele keren per week royaal water te geven dan dagelijks kleine beetjes. Zo dringt het water dieper in de grond en worden de wortels gestimuleerd om beter te ontwikkelen. Vermijd echter dat de grond langdurig drassig blijft, want dat kan wortelproblemen en schimmelvorming veroorzaken.

Daarnaast is het belangrijk om de bedden vrij van onkruid te houden. Onkruid concurreert met andijvie om water, licht en voedingsstoffen, waardoor de groei kan vertragen. Door regelmatig oppervlakkig te schoffelen of met de hand te wieden, blijft de bodem luchtig en de plant gezond.

Bij jonge planten is extra aandacht nodig, omdat deze gevoeliger zijn voor droogte, slakken en concurrentie van onkruid. Naarmate de planten groter worden, sluiten de bladeren de bodem steeds meer af en neemt onkruidgroei vanzelf af.

Andijvie bemesten

Andijvie is een relatief snelle groeier en heeft daarom voldoende voeding nodig om een stevige, goed gevulde krop te vormen. De basis van een goede teelt begint bij een vruchtbare bodem.

Werk ver van te voren een basisbemesting van goed verteerde mest of compost onder. Koemest- of kippenmestkorrels behoren ook tot de mogelijkheden. Bemesten voor het planten/zaaien, tijdens de groei en een zware stikstof bemesting zijn niet aan te raden.

Werk ruim voor het zaaien of planten een organische basisbemesting in de grond, zoals goed verteerde compost of oude stalmest. Dit verbetert niet alleen de voedingstoestand van de bodem, maar ook de structuur en het vochtvasthoudend vermogen.

Ook koemest- of kippenmestkorrels kunnen worden gebruikt als aanvullende organische meststof. Deze zorgen voor een geleidelijke afgifte van voedingsstoffen tijdens het groeiseizoen.

Het is belangrijk om niet te overdrijven met bemesting, vooral niet met stikstofrijke meststoffen. Een te hoge stikstofgift kan zorgen voor snelle, slappe groei, waardoor de planten gevoeliger worden voor ziekten, minder goed houdbaar zijn en sneller doorschieten.

Bemesten vlak voor het zaaien of tijdens de teelt is meestal niet nodig als de bodem al goed is voorbereid. Een evenwichtige bodem met voldoende organische stof is doorgaans voldoende om een gezonde andijvie-oogst te garanderen.

Andijvie bleken

Met de nieuwe generatie andijvie rassen is bleken veel minder nodig. Bleken van andijvie wordt gedaan om de krop malser en minder bitter te maken. De meest gebruikte methode is het bedekken van het hart van de plant met een bord, schaaltje, emmer of met een stukje touw afbinden, zie de afbeelding hieronder. Zie topic.

Andijvie oogsten en bewaren

Andijvie kan geoogst worden zodra de krop voldoende omvang heeft bereikt. Afhankelijk van het ras en de teeltomstandigheden is dit meestal 8 tot 12 weken na het zaaien. Oogst de plant voordat deze doorschiet, omdat de bladeren dan bitterder worden en de kwaliteit afneemt.

Snijd de krop met een scherp mes vlak boven de grond af. Verwijder direct beschadigde of vergeelde bladeren. Oogst bij voorkeur tijdens droog weer, omdat natte bladeren minder lang houdbaar zijn en gevoeliger zijn voor rot. Voor de beste smaak kun je andijvie vroeg in de ochtend oogsten. De bladeren zijn dan stevig en fris doordat de plant gedurende de nacht vocht heeft opgenomen.

Andijvie kan lichte nachtvorst verdragen. Bij kans op vorst is het verstandig de planten af te dekken met vliesdoek. Langdurige of strenge vorst beschadigt de bladeren en kan ervoor zorgen dat de planten verloren gaan. Oogst daarom tijdig wanneer een periode van strenge vorst wordt verwacht.

Andijvie bewaren

Andijvie is het lekkerst wanneer deze kort na de oogst wordt verwerkt. In de koelkast blijft een krop ongeveer 3 tot 5 dagen goed. Bewaar de andijvie in de groentelade en was de bladeren pas vlak voor gebruik. Door de bladeren droog te bewaren blijven ze langer stevig en vers.

Andijvie invriezen

Heb je meer geoogst dan je direct kunt gebruiken, dan kun je andijvie invriezen. Was de bladeren, snijd ze eventueel kleiner en blancheer ze ongeveer 1 tot 2 minuten in kokend water. Koel de andijvie daarna direct terug in koud water, laat goed uitlekken en vries in porties in.

Ingevroren andijvie is vooral geschikt voor stamppotten, soepen en andere warme gerechten. Voor gebruik in salades is ingevroren andijvie minder geschikt, omdat de structuur van het blad verloren gaat. Door de andijvie in porties in te vriezen kun je eenvoudig precies de hoeveelheid gebruiken die je nodig hebt.

Wat er mis kan gaan

Hoewel andijvie relatief eenvoudig te telen is, kunnen er in de praktijk toch verschillende problemen optreden. Deze hangen vaak samen met weersomstandigheden, bodemkwaliteit of aantasting door plagen en ziekten. Hieronder vind je de meest voorkomende problemen en wat je eraan kunt doen.

Doorschieten (bloemvorming)

Een van de meest voorkomende problemen bij andijvie is doorschieten. Hierbij vormt de plant vroegtijdig een bloemstengel in plaats van een mooie krop. Dit gebeurt vooral bij:

• Te koude temperaturen tijdens de opkweek.

• Langdurige koude periodes gevolgd door warm weer.

• Te laat uitplanten of zaaien in een ongunstig seizoen.

Zodra andijvie doorschiet, worden de bladeren bitter en taai en is de oogst minder geschikt voor consumptie.

Zaai en kweek andijvie bij stabiele temperaturen (15–20 °C) en kies het juiste seizoen en ras.
Lees meer of stel vragen hierover in dit topic.

Bladrandverbranding

Bladrandverbranding is te herkennen aan bruine, verdroogde randen aan de bladeren, vooral in het hart van de plant. Dit wordt vaak veroorzaakt door een onregelmatige wateropname of een snelle groei.

Voorkomen:

• Zorg voor een gelijkmatige vochtvoorziening.

• Vermijd periodes van droogte gevolgd door veel water.

• Zorg voor een goede bodemstructuur die vocht vasthoudt.

Insecten en aantasting

De meest voorkomende plagen zijn:

• Bladluizen - Zitten vooral in het hart van de plant en verzwakken de groei.

• Slakken - Eten jonge planten en bladeren aan.

Schimmelziekten en rot

Bij te natte omstandigheden of slechte luchtcirculatie kunnen schimmels of rot optreden. Dit uit zich vaak in zachte, verkleurde bladeren.

Voorkomen

• Zorg voor voldoende plantafstand.

• Vermijd water op het blad in de avond.

• Teel op goed doorlatende grond.

Zelf zaad winnen

Zelf zaad winnen van andijvie is een mooie manier om je favoriete ras te behouden en stap voor stap meer onafhankelijk te worden van zaden uit de winkel. Andijvie is een tweejarige plant: in het eerste jaar vormt ze een bladkrop, en in het tweede jaar schiet de plant door en vormt bloemen waaruit zaad kan worden gewonnen.

Omdat andijvie relatief gemakkelijk bloeit en zaad vormt, is het een geschikte groente voor de beginnende zaadteler. Wel is het belangrijk om rekening te houden met mogelijke kruisbestuiving tussen rassen en om gezonde, typische planten te selecteren voor de zaadteelt. Zo zorg je ervoor dat de eigenschappen van het ras goed behouden blijven voor volgende generaties.

Bestuiving bij andijvie

De bloeiwijze van andijvie (Cichorium endivia) bestaat uit een hoofdje of capitulum. Dit hoofdje is opgebouwd uit kleine blauwe tot violetkleurige bloemen. Elke bloem is tweeslachtig, wat betekent dat ze zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtsdelen bevat.

Andijvie is in principe een zelfbestuiver, maar er bestaat wel een zekere neiging tot kruisbestuiving door insecten. Dat betekent dat stuifmeel van andere andijvierassen in sommige gevallen de bloemen kan bestuiven.

Om ongewenste kruisbestuiving tussen verschillende rassen te voorkomen, is isolatie belangrijk. In de praktijk kan dit op twee manieren:

• Door rassen ruim van elkaar te telen (bij voorkeur honderden meters afstand).

• Of door gebruik te maken van gesloten insectengaas, zodat bestuivende insecten geen toegang hebben tot de bloemen.

Omdat andijvie vooral als bladgroente wordt geteeld, is zuivere rasbewaring vooral belangrijk wanneer je zelf zaad wilt winnen. Let er bovendien op dat er in de directe omgeving geen andere bloeiende andijvierassen aanwezig zijn, omdat deze alsnog kunnen kruisen met de zaaddragers.

Foto Wikipedia

Teeltcyclus en werkwijze

Tijdens het eerste groeijaar is selectie belangrijk. Kies alleen de beste en meest typische planten van het ras om later zaad van te winnen. Let hierbij op eigenschappen zoals bladvorm, kropvorming, kleur en groeikracht. Planten die al in het eerste jaar doorschieten of vroeg bloemstengels vormen, worden verwijderd. Deze eigenschap wil je niet doorgeven aan volgende generaties, omdat dit leidt tot steeds vroegere bloei en slechtere bladproductie.

Voor de zaadteelt selecteer je idealiter 10 tot 15 sterke en gezonde planten om voldoende genetische variatie te behouden. In de herfst kunnen de bladeren eventueel nog geoogst worden voor consumptie, terwijl de wortels behouden blijven voor de overwintering.

In zachte winters kunnen planten in de volle grond blijven staan. In koudere streken worden de wortels vaak vóór de winter gerooid. Hierbij worden de bladeren teruggesnoeid tot enkele centimeters boven de wortelhals. De wortels worden vervolgens ingekuild in vochtig zand of opgeslagen in potten op een koele, vochtige plaats. Een temperatuur van 0 tot 4 °C en een hoge luchtvochtigheid zijn hierbij ideaal om uitdroging te voorkomen.

In het voorjaar worden de overwinterde planten opnieuw uitgeplant. Beschadigde of rotte wortels worden verwijderd en de gezonde planten krijgen na het planten voldoende water om goed aan te slaan. Vanuit deze planten ontwikkelen zich daarna hoge bloemstengels.

Deze bloeistengels hebben vaak ondersteuning nodig om omvallen te voorkomen. Naarmate de zomer vordert, worden de zaden gevormd. Niet alle zaadhoofden rijpen tegelijk, waardoor meerdere oogstmomenten nodig zijn. Oogst de rijpe bloemhoofdjes daarom geleidelijk, zodra ze droog en pluizig beginnen te worden. Wacht niet te lang, want rijpe zaden vallen gemakkelijk uit.

Eventueel kan de hele plant ook in één keer geoogst worden om na te rijpen op een droge, goed geventileerde plek. Laat het zaad daarna volledig nadrogen voordat het wordt schoongemaakt en opgeslagen.

Dorsen, schonen en bewaren van zaad

Pas wanneer de zaadstengels volledig droog zijn, kan gestart worden met het dorsen. De zaden van andijvie (cichorei) zitten vaak stevig vast in kleine omhulsels en laten niet altijd vanzelf los, al kan een deel spontaan uitvallen wanneer ze goed rijp zijn.

Om de zaden vrij te maken, worden de droge bloemhoofdjes eerst krachtig tussen de handen gewreven of licht stukgeslagen. Wanneer dit onvoldoende effect heeft, kan het zaadmateriaal verder worden bewerkt met hulpmiddelen zoals een deegroller of door voorzichtig te stampen. In hardnekkige gevallen kan zelfs kort malen in een kruiden- of koffiemolen worden toegepast, maar hierbij is voorzichtigheid nodig om het zaad niet te beschadigen of tot poeder te vermalen.

Daarna wordt het mengsel gezuiverd door plantenresten en stof te verwijderen met behulp van zeven met verschillende maasgroottes. Zo blijft alleen het schone zaad over.

Voor de laatste reiniging kan het zaad in een schaal of wanmand worden gedaan, waarna er zacht overheen wordt geblazen. De lichtere resten waaien weg, terwijl het zwaardere zaad achterblijft.

Het droge, schoongemaakte zaad wordt vervolgens bewaard in een goed afgesloten zakje of pot. Voorzie het altijd van een label met soort, ras en oogstjaar. Door het zaad enkele dagen in de diepvriezer te bewaren, worden eventuele aanwezige insectenlarven geëlimineerd. Onder goede omstandigheden blijft andijviezaad ongeveer vijf jaar kiemkrachtig, en bij koele of vriesbewaring zelfs nog langer.

Andijvie in de keuken

Andijvie is een veelzijdige groente die op verschillende manieren kan worden gebruikt in de keuken. Afhankelijk van het ras en de leeftijd van het blad varieert de smaak van mild en zacht tot iets pittiger en licht bitter. Vooral jonge bladeren zijn geschikt om rauw te eten, terwijl oudere bladeren beter tot hun recht komen in warme bereidingen.

Rauw gebruik

Jonge andijvie kan uitstekend rauw worden gegeten. In deze vorm blijft de knapperige structuur behouden en komt de frisse, licht bittere smaak het best naar voren. Vaak wordt andijvie gebruikt in gemengde salades, waarbij het goed samengaat met mildere slasoorten om de smaak in balans te brengen. Ook combinaties met fruit zoals appel of peer worden veel toegepast, omdat dit een frisse en zoete tegenhanger geeft aan de lichte bitterheid van de groente.

In Frankrijk wordt andijvie (zowel scarole als frisée) vrijwel uitsluitend rauw gegeten als salade. Daarbij wordt de groente vaak gecombineerd met gebakken spekjes, wat zorgt voor een hartige, knapperige toevoeging aan de frisse, licht bittere smaak van de andijvie.

Gekookt en gestoofd

Breedbladige andijvie wordt vaak verwerkt in stamppot, waarbij de rauwe gesneden bladeren worden gemengd met aardappelpuree en eventueel spekjes. Door verhitting slinkt andijvie sterk, waardoor een grote hoeveelheid blad nodig is om een goed gevuld gerecht te krijgen.

Daarnaast kan andijvie worden gestoofd met ui en knoflook, al dan niet met een scheutje room of boter voor een zachtere smaak. Ook in roerbakgerechten komt de groente goed tot zijn recht, waarbij korte verhitting zorgt dat de structuur deels behouden blijft.

Foto @Gitta

In soepen en ovengerechten

Andijvie is ook geschikt als ingrediënt in soepen en ovenschotels. In soepen zorgt de groente voor een zachte, groentige smaak die goed samengaat met andere seizoensgroenten. In ovengerechten kan andijvie worden gecombineerd met aardappel, kaas of gehakt, waarbij het tijdens het garen mooi samensmelt met de andere ingrediënten.

In hartige taarten en quiches geeft andijvie een lichte, frisse toets die goed past bij romige vullingen en hartige smaken.

Smaak en combinaties

De smaak van andijvie laat zich goed combineren met verschillende ingrediënten. De lichte bitterheid past goed bij hartige en romige smaken zoals kaas, spek en room. Ook zoetere elementen zoals appel of rozijnen zorgen voor een mooi contrast. In warme gerechten versterken ui en knoflook vaak de smaak van de groente zonder deze te overheersen.

Gebruik per leeftijd van het blad

Het jonge hart van de plant is het meest mals en geschikt voor rauw gebruik, terwijl de buitenste bladeren steviger zijn en beter tot hun recht komen in gekookte of gestoofde gerechten. Door deze delen gericht te gebruiken, kan één krop andijvie op verschillende manieren in de keuken worden verwerkt.

Andijvie wecken en inmaken

Andijvie wordt van oudsher vooral vers gegeten, maar kan in sommige gevallen ook worden geconserveerd door in te maken of te wecken. Omdat andijvie een bladgroente is die veel water bevat, verliest ze bij langdurige verhitting snel structuur. Daardoor is het resultaat anders dan bij stevigere groenten zoals sperziebonen of wortelen.

Voor het wecken wordt andijvie eerst kort gewassen en eventueel grof gesneden. Daarna wordt de groente meestal kort geblancheerd, zodat het volume afneemt en de bladeren beter in de pot passen. Vervolgens wordt de andijvie in schone weckpotten gedaan en afgevuld met kokend water of een lichte zoutoplossing. Daarna worden de potten volgens de weckmethode verhit en luchtdicht afgesloten.

Na het wecken is de structuur van andijvie zachter en minder knapperig dan vers, maar de groente blijft wel langer houdbaar. Hierdoor is geweckte andijvie vooral geschikt voor warme gerechten zoals stamppot, stoofgerechten of soepen, waarbij de textuur minder belangrijk is.

In de praktijk wordt andijvie minder vaak geweckt dan bijvoorbeeld sperziebonen of rode kool, omdat invriezen meestal eenvoudiger is en een beter eindresultaat geeft. Wecken is vooral interessant wanneer je een grote oogst wilt bewaren zonder gebruik van een vriezer. Zie ook het topic over andijvie wecken.

Gerelateerde forumtopics

Andijvie

Platte andijvie krop

Waneer kan je andijvie oogsten?

Andijvie schiet door nu oneetbaar?