Rabarber

Rabarber (Rheum rhabarbarum) is een doorlevende plant gekweekt om de bladstelen. De vlezige rode/groene stelen worden gegeten en hebben een licht zure smaak. De bladeren zijn giftig en zijn niet geschikt voor consumptie.

Standplaats van rabarber

Rabarber groeit het beste in een goed bemeste vocht vasthoudende grond. Een te natte – slecht gedraineerde – grond in de winter, is af te raden in verband met het risico op rotting. Teel rabarber in dat geval op een verhoogd bed. Rabarber verdraagt goed schaduw maar voor een rijke oogst is een zonnige warme standplaats met vruchtbare grond aan te bevelen. Deze vaste groente kan wel tot 20 jaar op dezelfde plek blijven staan maar de oprengst loopt na enkele jaren terug. Elke plant kan wel tot 2 meter breed worden.

Planten van rabarber

Rabarber plant je bij voorkeur voor de winter in oktober als de plant in ruste is. Planten in februari / maart kan ook nog maar de plant heeft meer tijd nodig om goed aan te slaan. Maak de grond goed los (min 35 cm diep) en werk voor het planten veel stalmest of compost in de grond. De plantafstand bedraagt ongeveer 1 meter. Plant de rabarber zo, dat de neuzen zich op de scheiding van grond-lucht bevinden: een vuistregel is 2,5-5cm boven de grond afhankelijk van een zware of lichte grondsoort.

Zaaien van rabarber

Rabarberzaad geeft een grote verscheidenheid aan planten waardoor de kwaliteit van de uit zaad opgekweekte planten te veel varieert. Wil je het eens proberen? Zaai dan de zaden in de lente buiten op 2,5 cm diepte en op 30 cm van elkaar. Selecteer de sterkste zaailingen en plant deze in de herfst of in de volgende lente uit op de uiteindelijke plaats. In pot moet ook lukken maar laat de grond niet te veel uitdrogen.

Rabarber scheuren

Het scheuren van rabarber doe je om een stek te verkrijgen. Als planten al lange tijd op dezelfde plaatst staan (5-7 jaar) gaat de opbrengst achter uit. Dan is het aan te raden de planten te scheuren en te verplanten.

Gebruik minimaal 3 jaar oude planten om te delen / scheuren. De beste tijd om te scheuren is oktober-november of februari-maart. Graaf de planten op en deelt ze. Steek daarvoor als de knoppen boven de grond uitsteken, de plant rondom op 15 cm afstand af. Til de kluit op en snijd hem in stukken. Zorg ervoor dat elk stuk minstens twee-drie zichtbare knoppen heeft met een worteldeel van zo’n 10cm. Zet de delen meteen weer terug in de grond. De aparte delen met een enkele knop kunnen ook los geplant worden. Zorg dat de aparte delen voorzien zijn van groeipunten en maak van de gelegenheid gebruik om extra voeding in de bodem te verwerken. Rabarber verlangt veel vocht en veel voedsel. Zie verder: planten van rabarber.

In plaats van scheuren kun je ook een grote plant in tweeën splitsen en een deel uitgraven om te verplanten.

Bemesten van rabarber

Geef rabarber in het najaar een rijke bemesting van (half)verteerde mest of compost. Breng de mest aan als mulch op en rond de planten. Rabarber vraagt een zware bemesting.

Oogsten van rabarber

Oogst rabarber door de steel af te trekken door deze eerst licht naar buiten te bewegen en daarna met een lichte draaibeweging los te trekken. Verwijder het blad. Probeer in het eerste jaar niet te oogsten zodat de plant zijn energie in de groei kan stoppen. In de herfst geplant kan rabarber het volgend jaar stelen leveren. Verplant men in het voorjaar dan is het beste het eerste jaar niet te oogsten.

Het oogsten kan door gaan tot 24 juni. De belangrijkste reden hiervoor is om er voor te zorgen dat de plant weer op krachten kan komen (reserve opbouwen) voor de oogst van volgend jaar en komende winter. Daarnaast zou het gehalte oxaalzuur (afbraak van kalk in het lichaam) rond deze datum hoger worden. Met mate een maaltje oogsten mag natuurlijk (voor de plant maar ook voor jezelf in verband met het oxaalzuur).

Verzorging

Eenmaal aangeslagen vergt rabarber weinig verzorging. Geef ruim water op warme droge dagen. Verwijder de bloemstengel als deze verschijnt omdat het de plant te veel uitput. Het verschijnen van een bloemstengel bij rabarber is een teken van minder sterke vegetatieve groei.

Hoe ouder de rabarber hoe sneller hij bloemen vormt. Ook gebrek aan voeding (geef jaarlijks compost en meststoffen) kan de bloei bevorderen. Of een slechte standplaats (nat tijdens de winter, slechte grondstructuur) kan de bloei bevorderen. Ook zijn sommige rassen makkelijker “vatbaar” voor bloei.

Wat er mis kan gaat

Vooral watergebrek en slakken kunnen voor problemen zorgen.

Teeltfase / Kenmerk	Periode / Afstand
Planten (kronen/wortelstokken)	Oktober - november of februari - maart
Zaaien	Februari - mei (binnenshuis)
Plantafstand	80 – 100 cm
Tussen rijen	80 – 110 cm
Oogsten	April - juni (vanaf het 2e of 3e jaar na aanplant)
Standplaats	Volle zon tot lichte halfschaduw
Bodem	Diepe, vruchtbare, humusrijke en vochtvasthoudende grond
pH	6,0 – 7,0
Optimale temperatuur	15 – 24 °C
Teeltduur	Meerjarig gewas (productief gedurende 8–15 jaar)
Hoogte ruggen	Niet noodzakelijk; vlakke teelt
Winterhardheid	Zeer goed winterhard (tot circa -20 °C)
Plantdiepte kroon	Kroon net onder het grondoppervlak (2–5 cm)

Ziekten, plagen en problemen

Rabarber is in de basis een sterke en vrij probleemloze plant, maar kan onder bepaalde omstandigheden toch worden aangetast door ziekten of plagen. De meest voorkomende schade wordt veroorzaakt door slakken, die vooral in het vroege voorjaar jonge scheuten kunnen aanvreten. Dit kan de groei tijdelijk vertragen of in ernstige gevallen zelfs nieuwe uitlopers beschadigen voordat ze zich goed hebben ontwikkeld.

Een ander belangrijk risico is te natte bodem, vooral in de winter of op slecht gedraineerde grond. Dit kan leiden tot kroonrot, waarbij de wortelstok begint te verrotten en de plant uiteindelijk verzwakt of afsterft. Goede drainage is daarom essentieel om dit probleem te voorkomen. Daarnaast kunnen bij oudere of verzwakte planten bladvlekkenziekten optreden. Deze uiten zich in verkleurde of bruine plekken op het blad en komen vaker voor bij planten die onder stress staan, bijvoorbeeld door voedingstekort, slechte standplaats of langdurige vochtproblemen.

Over het algemeen geldt dat een goede standplaats, voldoende voeding, juiste plantafstand en regelmatige verzorging de kans op problemen sterk verminderen en de plant gezond en productief houden.

Teeltduur en groei

Rabarber is een typisch meerjarig gewas dat jarenlang op dezelfde plek kan blijven staan zonder dat herbeplanting noodzakelijk is. Na aanplant heeft de plant doorgaans één tot twee jaar nodig om volledig te ontwikkelen en goed te wortelen. De eerste serieuze oogst wordt meestal vanaf het tweede of derde jaar verwacht.

Vanaf dat moment bereikt rabarber zijn productieve fase, waarin jaarlijks een goede opbrengst kan worden geoogst. Deze periode kan vele jaren aanhouden, afhankelijk van standplaats, verzorging en bodemkwaliteit. Na verloop van tijd neemt de productiviteit echter geleidelijk af. De stelen kunnen dunner worden en de plant kan sneller geneigd zijn om te bloeien in plaats van bladstelen te vormen.

Ondanks deze natuurlijke veroudering blijft rabarber een zeer duurzame teelt, omdat hij met minimale inspanning jarenlang opbrengst kan leveren. Dankzij zijn sterke winterhardheid overleeft hij koude winters probleemloos en start hij elk voorjaar opnieuw met krachtige groei.

Rassen van rabarber (geschikt voor teelt in Nederland)

In Nederland worden vooral rabarberrassen geteeld die goed bestand zijn tegen het gematigde, vochtige klimaat en de wisselende seizoenen. Belangrijke eigenschappen voor Nederlandse omstandigheden zijn winterhardheid, groeikracht en weerstand tegen natte bodems.

Een veel geteeld en betrouwbaar ras is Victoria, dat goed is aangepast aan het Nederlandse klimaat. Dit ras is groen tot roodgroen van kleur en staat bekend om zijn sterke groei en stabiele opbrengst. Het is een klassiek ras dat in veel moestuinen voorkomt vanwege zijn eenvoud en betrouwbaarheid.

Een ander geschikt ras is Timperley Early, dat vooral populair is vanwege de zeer vroege oogst. Dit ras is goed winterhard en kan in Nederland al vroeg in het voorjaar geoogst worden, vaak nog voordat andere rassen op gang komen. Hierdoor is het aantrekkelijk voor telers die een vroege productie willen.

Ook Livingstone wordt in Nederland regelmatig geteeld. Dit is een sterk en productief ras dat goed bestand is tegen verschillende weersomstandigheden. Het levert doorgaans een hoge en stabiele opbrengst en kan goed omgaan met het wisselende Nederlandse klimaat.

Over het algemeen worden in Nederland vooral rassen gekozen die goed winterhard zijn, een betrouwbare opbrengst geven en weinig gevoelig zijn voor natte of wisselende weersomstandigheden. De keuze voor een ras hangt daarnaast af van het gewenste oogstmoment en of men vooral vroege of juist langdurige productie wil realiseren.

Forceren van rabarber

Rabarber kan op een speciale manier worden behandeld om een vroegere en zachtere oogst te verkrijgen, een techniek die bekendstaat als forceren. Hierbij wordt in de winter een plant afgedekt met een lichtdichte kap, zoals een traditionele rabarberpot of een omgekeerde emmer.

Door het ontbreken van licht wordt de plant als het ware “gestimuleerd” om sneller te groeien in zijn zoektocht naar licht. Dit resulteert in lange, slanke stelen die vaak lichter van kleur zijn, variërend van lichtroze tot bleekgroen. Deze geforceerde stelen hebben een zachtere textuur en een mildere, minder zure smaak dan normaal geoogste rabarber.

Het forceren zorgt ervoor dat de oogst enkele weken eerder kan beginnen dan bij onbeschermde planten. Dit is vooral interessant voor wie vroeg in het seizoen al rabarber wil oogsten, nog voordat de normale buitenteelt op gang komt.

Rabarber in pot of container

Rabarber kan ook succesvol worden geteeld in een grote pot of plantenbak, mits er voldoende ruimte wordt voorzien voor de ontwikkeling van het wortelstelsel. Omdat rabarber een krachtige en diep wortelende plant is, is een ruime container noodzakelijk, bij voorkeur met een inhoud van minimaal 40 tot 60 liter, maar groter is beter voor langdurige teelt en stabiele opbrengst.

Het is belangrijk om te kiezen voor een voedzame en humusrijke potgrond die goed vocht vasthoudt maar tegelijkertijd voldoende drainage biedt om wortelrot te voorkomen. Onderaan de pot moeten altijd drainagegaten aanwezig zijn, eventueel aangevuld met een laag potscherven of hydrokorrels om overtollig water af te voeren.

Omdat potten sneller opwarmen en uitdrogen dan volle grond, heeft rabarber in containerteelt een duidelijk hogere waterbehoefte. Regelmatige en gelijkmatige watergift is daarom essentieel, vooral tijdens warme en droge periodes. Het is beter om vaker kleine hoeveelheden water te geven dan af en toe veel, zodat de bodemvochtigheid stabiel blijft.

Daarnaast vraagt rabarber in pot meer bemesting dan in de volle grond, omdat voedingsstoffen sneller uitspoelen. Regelmatige aanvulling met compost of organische meststoffen is nodig om de plant productief en gezond te houden. In pot blijft de groei meestal iets beperkter, maar met goede verzorging kan de plant toch een redelijke opbrengst leveren.

Mulchen en onkruidbeheer

Mulchen is een belangrijke techniek bij de teelt van rabarber en heeft meerdere voordelen voor zowel de bodem als de plant zelf. Door een laag organisch materiaal, zoals compost, stro, grasresten of bladeren rond de plant aan te brengen, wordt de bodem beter beschermd tegen uitdroging en temperatuurschommelingen.

Een mulchlaag helpt bovendien om de bodemstructuur te verbeteren doordat het organische materiaal langzaam wordt afgebroken en voedingsstoffen vrijgeeft. Dit draagt bij aan een vruchtbare en levende bodem, wat essentieel is voor een gewas als rabarber dat veel voeding nodig heeft om goed te kunnen groeien.

Een ander belangrijk voordeel van mulchen is de onderdrukking van onkruidgroei. Onkruiden kunnen in de beginfase van de teelt concurrentie vormen voor water, licht en voedingsstoffen. Vooral jonge rabarberplanten zijn hier gevoelig voor. Door een goede mulchlaag blijft de bodem grotendeels bedekt, waardoor onkruiden minder kans krijgen om zich te ontwikkelen.

Ondanks het gebruik van mulch blijft het in de eerste jaren na aanplant belangrijk om regelmatig handmatig te wieden. Dit zorgt ervoor dat de rabarber zich goed kan vestigen zonder concurrentie van sterke of diepwortelende onkruiden.

Rabarber met stro mulch.

Rabarber met worteldoek.

Watergift en irrigatie

Rabarber heeft een relatief hoge waterbehoefte en is sterk afhankelijk van een gelijkmatige vochtvoorziening om goed te kunnen groeien. Vooral in het voorjaar, wanneer de plant in volle groei komt, en in de vroege zomer tijdens de blad- en stengelontwikkeling, is voldoende water essentieel voor een goede opbrengst en stevige stelen.

Het is belangrijk om water niet oppervlakkig te geven, maar juist diep in de bodem te laten doordringen. Dit stimuleert de wortels om dieper te groeien, wat de plant weerbaarder maakt tegen droge periodes. Een diepe watergift is effectiever dan frequent kleine hoeveelheden aan het oppervlak.

Schommelingen in bodemvocht kunnen nadelige gevolgen hebben voor de kwaliteit van de stelen. Bij droogtestress worden stelen vaak vezelig en taai, en kan de groei tijdelijk stilvallen. Dit heeft direct invloed op zowel de opbrengst als de eetkwaliteit.

In langdurige droge periodes kan aanvullende irrigatie noodzakelijk zijn, vooral op lichtere gronden die minder water vasthouden. Door een stabiel vochtgehalte te behouden, blijft de rabarberproductie constant en wordt de kans op groeiproblemen aanzienlijk verminderd.

Winterbescherming

Rabarber is van nature een zeer winterharde plant die lage temperaturen doorgaans goed kan verdragen. Zelfs strenge vorst vormt meestal geen probleem voor de wortelstok, die diep in de grond beschermd ligt. Toch kan extra bescherming in de winter de plant helpen om sterker en gezonder de winter door te komen, vooral onder minder ideale bodemomstandigheden.

Een veelgebruikte methode is het aanbrengen van een mulchlaag rondom de plant in de late herfst. Deze laag kan bestaan uit compost, stro, bladeren of goed verteerde mest. De mulch werkt als een isolerende deken die de kroon beschermt tegen plotselinge temperatuurschommelingen, extreme vorst en uitdroging door winterwind of een droge bodem. Vooral op lichtere zandgronden, waar vocht en warmte sneller verloren gaan, is deze bescherming extra waardevol.

Naast bescherming biedt de mulchlaag ook een bijkomend voordeel: tijdens de winter en het vroege voorjaar wordt het organische materiaal langzaam afgebroken. Hierdoor komen voedingsstoffen vrij die direct door de plant kunnen worden opgenomen wanneer de groei weer op gang komt. In het voorjaar kan de resterende mulch eventueel licht worden ingewerkt in de bodem als natuurlijke bodemverbeteraar.

Vruchtwisseling en standplaatswisseling

Rabarber is een meerjarig gewas dat uitstekend geschikt is om meerdere jaren op dezelfde plek te blijven staan. In veel tuinen kan de plant zonder problemen 8 tot 15 jaar of zelfs langer productief blijven. Na verloop van tijd neemt de opbrengst echter vaak geleidelijk af. De plant wordt dan minder krachtig, kan sneller gaan bloeien of produceert minder dikke stelen.

Wanneer dit gebeurt, is het verstandig om de rabarber te verjongen door de plant te scheuren of te verplaatsen. Bij het kiezen van een nieuwe standplaats is het belangrijk om rekening te houden met vruchtwisseling. Rabarber hoort niet terug te keren op een plek waar eerder rabarber of andere langdurig op dezelfde plaats groeiende gewassen hebben gestaan, omdat dit de kans op bodemmoeheid en ziektedruk vergroot.

Een nieuwe standplaats moet bij voorkeur goed worden voorbereid met een rijke, humusrijke bodem die diep is losgemaakt en voldoende organisch materiaal bevat. Zo krijgt de plant een goede start en kan hij opnieuw jarenlang productief blijven.

Door regelmatig standplaatswisseling toe te passen, blijft de bodem gezond en wordt de kans op ophoping van bodemgebonden ziekten en plagen aanzienlijk verminderd.

Bewaren en invriezen

Na de oogst is rabarber beperkt houdbaar in verse vorm. De stelen kunnen in de koelkast meestal nog enkele dagen goed blijven, bij voorkeur verpakt in een vochtige doek of in een afgesloten plastic zak om uitdroging te voorkomen. Hoe verser de rabarber wordt gebruikt, hoe beter de smaak en textuur behouden blijven.

Voor langere bewaring is invriezen een goede optie. De stelen worden eerst gewassen en vervolgens in stukken gesneden van ongeveer 1 tot 3 centimeter. Daarna kan de rabarber direct worden ingevroren, of eerst kort worden geblancheerd in kokend water. Dit blancheren is niet verplicht, maar helpt om kleur, structuur en smaak beter te behouden tijdens het invriezen en ontdooien.

Ingevroren rabarber is meestal tot ongeveer een jaar houdbaar in de vriezer. Bij gebruik wordt de rabarber vaak direct verwerkt zonder volledig te ontdooien, bijvoorbeeld in compotes of gebak. Dit voorkomt dat de structuur te zacht of waterig wordt.

Rabarber in de keuken

Rabarber is een veelzijdig ingrediënt dat vooral wordt gewaardeerd om zijn frisse, zure smaak. Omdat de stelen van nature vrij zuur zijn, wordt rabarber in de keuken vaak gecombineerd met suiker of andere zoete ingrediënten om een evenwichtige smaak te creëren. Het wordt veel gebruikt in klassieke bereidingen zoals compote, waarbij de rabarber zacht wordt gekookt met suiker tot een smeuïge massa. Daarnaast is het een populaire vulling voor taarten, crumbles en cakes, waar de friszure smaak goed contrasteert met zoete deegsoorten. Ook in jam en desserts zoals pudding of yoghurttoetjes komt rabarber goed tot zijn recht. Zie dit topic voor meer recepten.

Een veelgebruikte combinatie is rabarber met aardbei, waarbij het zoete karakter van de aardbei de zuurgraad van de rabarber mooi in balans brengt. Deze combinatie wordt vaak gebruikt in jam, gebak en desserts.

Belangrijk om te onthouden is dat alleen de stelen van rabarber eetbaar zijn. De bladeren bevatten oxaalzuur en andere stoffen die giftig zijn voor mensen en dieren en daarom altijd volledig verwijderd moeten worden voor gebruik in de keuken.

Vermeerdering van rabarber

Rabarber kan op twee manieren worden vermeerderd: via zaad en via vegetatieve vermeerdering (scheuren van de plant). In de praktijk wordt vooral vegetatieve vermeerdering gebruikt, omdat dit de enige manier is om exact dezelfde eigenschappen van de moederplant te behouden.

Bij vermeerdering via zaad is de uitkomst namelijk niet voorspelbaar. Rabarber is sterk kruisbestuivend, waardoor zaailingen onderling flink kunnen verschillen in kleur, groeikracht, smaak en opbrengst. Sommige planten kunnen bijvoorbeeld veel minder productief zijn of dunnere stelen vormen. Daarom wordt zaaien vooral toegepast door kwekers en veredelaars die nieuwe rassen willen ontwikkelen of variatie zoeken in eigenschappen.

De meest gebruikte methode is scheuren (delen van de wortelstok). Hierbij wordt een bestaande, volwassen plant opgedeeld in meerdere stukken, waarbij elk deel minimaal één of meerdere groeiknoppen en voldoende wortel bevat. Deze methode heeft als groot voordeel dat de nieuwe planten genetisch identiek zijn aan de ouderplant. Daardoor blijft de raszuiverheid behouden en weet je precies welke eigenschappen je kunt verwachten, zoals kleur, smaak en opbrengst.

Scheuren zorgt daarnaast vaak voor een verjonging van de plant. Oudere rabarberplanten kunnen na enkele jaren minder productief worden of sneller gaan bloeien. Door ze op te delen en opnieuw uit te planten, krijgen de afzonderlijke delen weer meer groeikracht en energie, wat leidt tot een betere opbrengst in de jaren erna.

Kort samengevat is zaaien vooral interessant voor experimenten en nieuwe variëteiten, terwijl scheuren de standaardmethode is voor de moestuin vanwege de betrouwbaarheid, productiviteit en het behoud van raseigenschappen.

Combinatieteelt

Rabarber is van nature een vrij dominante plant in de moestuin. Hij vormt grote bladeren en een breed wortelgestel, waardoor hij al snel veel ruimte inneemt en andere gewassen kan overgroeien. Daarom wordt rabarber meestal als solitair gewas geteeld, waarbij hij voldoende afstand heeft van andere vaste planten of groentesoorten.

Toch is het mogelijk om in de eerste groeifase van het seizoen gebruik te maken van de ruimte rond jonge rabarberplanten. In het vroege voorjaar, wanneer de rabarber nog maar net uitloopt en de bladeren nog klein zijn, is er tijdelijk voldoende licht en open bodem beschikbaar tussen de planten. In deze periode kunnen snelgroeiende en laagblijvende gewassen worden gezaaid of geplant.

Geschikte combinaties zijn bijvoorbeeld sla, spinazie, radijs of veldsla. Deze gewassen hebben een korte groeicyclus en worden geoogst voordat de rabarber volledig ontwikkeld is. Hierdoor maken ze optimaal gebruik van de beschikbare ruimte zonder de rabarber te hinderen in zijn groei.

Zodra de rabarber echter volledig op gang komt, met grote bladeren en sterke bladstelen, ontstaat er veel schaduw. Op dat moment is de ondergroei meestal niet meer productief en stopt de groei van lichtminnende groenten. Daarom is combinatieteelt bij rabarber vooral een tijdelijke oplossing in het vroege seizoen en minder geschikt als permanente combinatie.

Goed plannen is hierbij belangrijk: door rekening te houden met de groeisnelheid van zowel rabarber als de tussenbeplanting kan de moestuin efficiënter worden benut zonder dat de opbrengst van de rabarber zelf wordt beïnvloed.